Basque Observatory of Human Rights
Pokopandegi bidea 9-2°
20018 Donostia
Euskal Herria - Basque Country
Aparatu judizialaren betebeharra da ikertzea, epaitzea eta, hala badagokio, gizateriaren aurkako krimen oso larriak egiten dituztenak kondenatzea
Giza Eskubideen Euskal Behatokiak -GEBehatokia- urrats garrantzitsutzat eta saihestezintzat jo nahi du Espainiako Gobernuak Juan Paredes Manot ‘Txiki ‘eta Ángel Otaegi Etxeberria aitortu izana, bakoitzak bere Gerra Kontseiluak legez kanpokoak eta legez kontrakoak izan zirela erabaki ondoren, diktadura frankistan heriotza zigorrera kondenatu zituen epaiaren deuseztasuna deklaratu eta aitorpen eta erreparazio pertsonalaren deklarazioa egin ondoren.
Estatuak urte luzetan bi biktimen eskubideak ukatu ondoren, bi errekonozimendu horiekin bi familiek urrats garrantzitsua eman dute egiaren, justiziaren eta erreparazioaren bidean, eta, era berean, Espainiako Gobernuaren betebehar etiko, moral eta politikoa aldarri bihurtu dute, Estatuko aparatuek eragindako kaltea bere gain hartzeko beharrezko urratsa emateko.
Aitorpen administratibo horiek balio moral eta balio politiko argia dute pertsona horientzat; izan ere, eztabaida politiko eta mediatikoaren testuinguruan gertatzen dira, eta horrek ukatu egiten zuen Txiki eta Otaegi biktima izatea, fusilatu zituzteneko 50. urteurrenaren esparruan.
Roque Méndez Villadaren duela gutxiko aitorpenarekin batera, hirugarrena frankismo berantiarreko euskal erresistentziako pertsonei dagokienez, joan den udako frankismoko biktimen arteko kategorizazio saiakerak desmuntatzera dator. Gogora dezagun pasarte horiek biktimizazio berri bat eragin zutela hainbeste min pilatzen duten familiengan.
Pixkanaka, frankismoaren aldi desberdinetako biktimak Memoria Demokratikoari buruzko urriaren 19ko 20/2022 Legearen tresnaz jabetzen ari dira: Espinosa Orive, Jose Ariztimuño ‘Aitzol ‘, Roque Méndez eta orain Txiki eta Otaegi.
Beste batzuk ebazpenaren zain daude, hala nola martxoaren 3ko eta 1978ko Sanferminetako 40 biktimaren eskaera kolektiboa edo, berriena, frankistek fusilatutako Aquiles Cuadra de Miguel Tuterako alkate ohiari dagokiona.
Bere mugekin, errekonozimendu sinboliko bat besterik ez delako, egindako giza eskubideen urraketa larrietan Estatu espainiarraren erreparazio eta erantzukizun mekanismorik sartu gabe, agerian uzten du Estatuak, bunker judizial ukatzailetik, krimen frankisten egileak estaltzen jarraitzen duela. Orduan egin zuen eta orain egiten du.
Gogorarazi behar dugu Nazio Batuen Giza Eskubideen Batzordeak, 2025eko uztailaren 18an argitaratu zen Espainiaren zazpigarren aldizkako txostenari buruzko azken oharretan, Estatuari eskatzen ziola “Gerra Zibilean eta diktadura frankistan giza eskubideen urraketa larriei amnistia eta preskripzioa ez aplikatzea bermatzeko beharrezkoak diren legegintzako eta bestelako neurri guztiak hartzeko ahaleginak egiten jarraitzeko eta areagotzeko, eta debeku hori praktikan zorrotz betetzeko”.
GEBehatokiaren lana izango da aurrerantzean ere prozesu penalak irekitzea, gizateriaren aurkako krimen oso larriak egiten dituztenak epaitzeko eta, hala badagokio, kondenatzeko, frankismoaren biktimentzat justizia lortzera bideratuta.