Martuteneko espetxean dagoen ondare historikoa babesteko deia.

Txomin Letamendiren artxiboak zentsurarik eta zirriborrorik gabe bidali ditu Barne Ministerioak

GEBehatokiak -Giza Eskubideen Euskal Erakundeak- Martuteneko espetxearen itxiera dela eta, honako kezka eta proposamen hauek plazaratu nahi ditugu.

Martuteneko espetxea errepresio frankistaren adierazle nabarmena izan zen, batez ere salbuespen-egoerako aldietan, 1968ko Salbuespen-egoeraren adierazgarri nagusiarekin. Balio izugarria du, beraz, Gipuzkoako eta Euskal Herriko memoria historikorako.

Beharrezkoa da, joan den martxoaren 23an hogeita lau erakunde memorialistak eskatu genuen bezala, eta Euskadiko Memoria Historiko eta Demokratikoari buruzko irailaren 28ko 9/2023 Legearen VII. kapituluko 29. artikuluan ezarritakoaren arabera, Martuteneko espetxea “memoria historikoaren leku” izendatzea, nabarmena eta ezaguna baita 9/2023 Euskal Legearen 1. puntuan zehazten diren baldintzak betetzen dituela, espetxea “Memoria leku” izendatzea eta bere historiaren elementu adierazgarriak babestea, eraiki beharreko urbanizazio berrian duen garrantzia kontuan hartuta.

Hala ere, Donostiako Udalarekin, Gogora Institutuarekin eta Eusko Jaurlaritzako Etxebizitza Sailarekin, etorkizuneko urbanizazioaren arduradunarekin, abian dauden elkarrizketek eskaera horiei erantzun zain, uste dugu premiazkoa dela eraikinean dagoen ondarea babesteko neurriak hartzea.

Ez da lehen aldia, balio historikoa duen eraikin bat itxi eta eraitsi bitartean, jendea bertara sartzen dela ondarea lapurtzeko edo eraikuntza degradatzen duten gizalegearen aurkako ekintzak egiteko.

Euskal Herriko adibide bat Espainiako Armadak Iruñeko Ezkaba mendiko San Kristobal gotorlekua zaintzeko eta mantentzeko betebeharrak bertan behera utzi izana da.

Itxieraren ondoren prozesu bat irekitzen da, Eusko Jaurlaritzak Espainiako Erresumaren ondare nazionalari itzuli behar diolako (bere garaian, espetxe-politikaren transferentziaren esparruan eman zitzaion kudeaketa), hirigintza-proiektuari ekiteko Eusko Jaurlaritzari berriro utzi aurretik.

Luzatu daitekeen administrazio-prozesu bat da, eta eraikinaren zaintza nori legokiokeen argi ez dagoen aldiak sor ditzake.

Ondare historikoa babesteko asmoz, Eusko Jaurlaritzari, eraikinaren egungo kudeatzaileari, honako neurri hauek har ditzala iradokitzen diogu:

–  Aranzadi Zientzia Elkartearekin elkarlanean, balio historikoa duten elementuen bilduma, katalogazioa eta artxiboa egitea premiatzen dugu.

–  Bere garaian, eta Donostiako alkate ohi Eneko Goiaren bultzadaz, espetxearen artxiboaren zati handi bat Eusko Jaurlaritzak kudeatzen dituen artxibo historikoetan gorde zen. Premiazkoa da gainerako artxiboak leku berera eramatea.

–  Segurtasun-neurriak bermatzea, eraikina hondatu ez dadin.

Komisarioen eta espetxeen artxibo historikoen babesa ez da kontu txikia.

Ekimen hau orokorrago baten barruan kokatzen da, non Euskal Herriko eta Espainiako hainbat unibertsitatetako historialariak eta historia irakasleak eztabaida bat bultzatzen ari diren, artxibo horiek guztiak, Barne Ministerioko Artxibo Historikokoak edo Armada espainiarrekoak barne, herrialdeko artxibo historikoetara eramateko eskatuz.

GEBehatokia eta gure entitatearekin lankidetzan aritzen diren historialariak aktiboki parte hartzen ari dira dinamika horretan. Zigorgabetasunarekin amaitzeko aldarrikapen garrantzitsua eta beharrezkoa.

Artxibo historikoek bakarrik bermatzen dute dokumentazio historikorako sarbidea zentsurarik eta zirriborrorik gabe (Barne Ministerioaren Artxibo Historikoaren kasu berria, Txomin Letamendiri buruzko dokumentazio zentsuratuarekin).

TXOMIN LETAMENDIRI BURUZKO DOKUMENTAZIOA

Alde horretatik, pozik gaude Barne Ministerioko Artxibo Nagusitik, azkenean, Txomin Letamendi Muruaren espedienteko dokumentazio osoa bidali digutelako, zirriborrorik eta zentsurarik gabe.

Eskerrak eman nahi dizkiegu lehendakariari eta Kongresuko eta Senatuko taldeetako euskal batzarkideei, gure babes-eskaeraren ondoren kudeaketa publiko eta pribatuak egin baitituzte justifikaziorik gabeko zentsura horren aurka.

Dokumentazio hori Donostiako Instantziako Auzitegiko Sekzio Zibileko 7. Plazaren 1215/2025 borondatezko jurisdikzioaren aribideko prozeduran aurkeztuko da. Plaza horren azterketa judiziala “borondatezko jurisdikzioan” oinarrituta egiten ari da.

Emaitza horrek erakusten du lanak eta gaiari eusteak emaitzak ematen dituztela eta zigorgabetasunaren horma pitzatzeko aukera ematen dutela.