Basque Observatory of Human Rights
Pokopandegi bidea 9-2°
20018 Donostia
Euskal Herria - Basque Country
Lehen aldia da, Euskal Herrian, Memoria Demokratikoari buruzko 20/2022 Estatuko Legearen esparruan, giza eskubideen urraketa larriengatik epaiketa bat egingo dela, “borondatezko jurisdikzioaren” bitartez.
Prozesu hori GEBehatokia-Giza Eskubideen Euskal Behatokiak bultzatu du, familiaren adostasunarekin.
“Borondatezko jurisdikzioa” errekonozimendu judiziala lortu nahi duen tresna da. Prozesu horrek ez du esan nahi delitugileen jazarpen penala egiten denik, egitateen ziurtagiri judiziala baizik. Tortura, espetxean laguntzarik ez izatea eta, azkenik, heriotza Letamendiren kasuan, biktima gisa aitortua, eztabaidarik sortzen ez duenak, inork zalantzan jartzen ez duenak, baina epaitegi batek behin betiko berrestea eskatzen duenak.
Txomin Letamendi Murua, 1950eko abenduaren 20an Madrilen torturen ondorioz hildako EAJ-PNVko militantea zen. Francoren erregimenarekiko erresistentea, Donostian eta Bartzelonan torturapean egondakoa. Gerra Kontseiluaren menpe, bost urteko kartzela zigorra ezarri zioten matxinadarako konspirazio delituagatik. Komisaldegiko galdeketen ondorioz eta Guadalajaran kartzelatu ondoren izandako narriadura fisiko eta psikikoak heriotzara eraman zuen. Kasu paradigmatikoa da, Espainiako Estatuan hurrengo zazpi hamarkadetan torturaren eta espetxearen fenomenoak ekarriko lukeena.
Eskubide hori arautzen duen Euskadiko Memoria Historiko eta Demokratikoari buruzko irailaren 28ko 9/2023 Legeak aitortzen du Letamendi. Lehendakariak berak parte hartu zuen joan den abenduaren 22an Bilbon egindako aintzatespen-ekitaldian.
KEREILA JUDIZIALA, ALDEZ AURREKO URRATSA
Txomin Letamendiren kasuan, prozesu judizial horren aurretik, GEBehatokiak kereila bat aurkeztu zuen, 20/2022 Memoria Demokratikoaren Legearen babespean, eta lege horren 2.3 artikuluan ezartzen denez, “gerra krimenak, gizateriaren aurkako krimenak, genozidioak eta torturak preskribaezinak eta amnistiaezinak dira”. Donostiako Instrukzioko 5. Epaitegiak tramitera onartu zuen kereila.
Epaileak, Fernando Escuderoren heriotza ezarriz eta José Nogues Recoorena “aurresumiatuz”, galdeketetan parte hartu zuten polizia frankistak hain justu ere, “erantzukizun kriminala azkentzeko kausatzat” jotzen zuen.
Bere garaian, GEBehatokian mugarritzat jo genuen epaitegiak justiziaren bunker ukatzailean arrakala bat irekitzea eta, Amnistia Legean oinarritu gabe, militante abertzalearen torturan eta heriotzan izan zituzten erantzukizunak eta egileak ikertzen hastea. Auto horren Bigarren aurrekariaren garrantzia adierazi genuen; izan ere, epailearen ustez, “eginbideak egin dira egitateen izaera eta inguruabarrak zehazteko”. Hildako erasotzaileentzat egin ahal izan bazen, ez dago inolako eragozpenik gizateriaren aurkako delitu bizien egileei aplikatzeko.
ZENTSURA DOKUMENTAZIOAN
Txomin Letamendi Muruaren kasuan, Barne Ministerioaren Artxibo Historikoak zirriborroak eta zentsura zituen dokumentazioa bidali zuen. Lehendakariak eta euskal legebiltzarkideek Kongresuan eta Senatuan emandako babesaren ondorioz, beste kopia bat bidali zen, osoa kasu honetan.
Ebidentzia bat da, orain arte, Espainiako Estatuak bere ardurapean egin ziren delitu horien egileak estali dituela eta erabateko zigorgabetasunaz hornitu dituela, eta horrek biktimen familiak berriz biktimizatzea eragin duela.
Hain zuzen ere, Memoria Demokratikoari buruzko 20/2022 Legeak justiziarako eskubidea aitortzen du, eta delitu horiek gizateriaren aurkako krimen gisa aitortzen ditu, eta, beraz, preskribaezinak eta amnistiaezinak dira.
Hala ere, epaitegiak entzungor egiten ari zaizkio lege horri, Amnistiari buruzko 46/1977 Lege aurrekonstituzionalera makurtuz eta kereilak eta errekurtsoak ezetsiz, ikerketa ukatzeko eta, hala badagokio, kriminal frankistei epaiketa egiteko ateak itxiz.
Datuak argiak dira: Espainiako Estatuan aurkeztutako 155 kereiletatik, zazpi baino ez dira tramitera onartu. Horietatik bi GEBehatokiak bultzatutakoak (bigarrena Josu Múgica Ayestaranena).
Nazio Batuen Erakundeak behin baino gehiagotan kargu hartu dio Espainiako Estatuari gai honengatik. Kasu berrienak:
1.- 2026ko otsailaren 18an, Iridiak eta CEAQUAk aurkeztutako salaketa baten ondoren, Nazio Batuen lau agintaldik – egiari, justiziari, erreparazioari eta ez errepikatzeko bermeei buruzko errelatore bereziak; Bortxazko edo Nahigabeko Desagertzeei buruzko Lantaldeak; judizioz kanpoko exekuzioei buruzko Errelatore Bereziak eta torturari buruzko Errelatore Bereziak – Espainiako Gobernuari ohartarazi diote ez dituela betetzen giza eskubideen arloan nazioartean zituen betebeharrak, diktadura frankistan eta trantsizioan egindako krimenengatik jarritako kereilak oro har artxibatzeagatik.
Bidalitako komunikazio ofizialak adierazten du kontalarien kezka larria dela Memoria Demokratikoaren Legearen babesean Espainiako auzitegietan izapidetutako 18 kasutan ez dagoelako ikerketa judizialik.
2.- 2025eko uztailaren 18an argitaratu zen Espainiaren zazpigarren aldizkako txostenari buruzko azken oharretan, Nazio Batuen Giza Eskubideen Batzordeak Espainiako Estatuari eskatu zion “Gerra Zibilean eta diktadura frankistan giza eskubideen urraketa larriei amnistia eta preskripzioa ez aplikatzea bermatzeko beharrezkoak diren legegintzako eta bestelako neurri guztiak hartzen jarraitzeko eta areagotzeko, eta debeku hori praktikan zorrotz betetzeko”.
Uste dugu badela garaia justizia penalak bere izena ohoratzeko giza eskubideen urraketa larrien biktimen aurrean, estatu aparatuei egoztekoak, eta Nazio Batuen aginduak betetzeko.
Estatuaren biktimei justiziarako eskubidea ia sistematikoki ixten dien “bunker negazionista” horren aurrean, gaur iragartzen dugun borondatezko jurisdikzio bidezko epaiketa tresna bat izan daiteke, eskasa bai, baina egokia egia judiziala lortzeko. Horrek ez du esan nahi, Josu Múgica Ayestaran edo Barrionuevo bezalako kasuetan, Madrilen abian diren kereilei eusten ez zaienik.