TXOMIN LETAMENDI KEREILA

Kereilatuen heriotzagatik kasua ixtea aurrekari garrantzitsua da, hala eta guztiz ere

GEBehatokia Eusko Jaurlaritzari zuzendu zaio, Memoria Historiko
eta Demokratikoaren 9/2023 Euskal Legearen esparruan onartua izan dadin

2024ko abenduaren 20an, haren heriotzaren 74. urteurrenean, Txomin Letamendi Muruaren seme- alabek kereila bat aurkeztu zuten, GEBehatokia (Euskal Herriko Giza Eskubideen Behatokia) bultzatuz, 1950ean jasan zituen eta heriotzara eraman zuten torturengatik.
Donostiako Instrukzioko 5 zenbakiko Epaitegian aurkeztutako dokumentazioan, galdeketetan parte hartu zuten bi polizia frankistaren erantzukizuna aipatzen zen: Fernando Escudero Arcocha eta José Nogues Recoo.

Bere garaian jakinarazi genuen bezala, Instrukzioko Epaitegi horretako epaileak kereila izapidetzeko onartu zuen, eta horrek, berez, hautsi egiten zuen epaitegien ohiko jarrera; izan ere, Amnistiari buruzko 46/1977 Legea aplikatuz, beti artxibatzen zituzten antzeko kasuak.
Ez onartzearen interpretazio horrek talka egiten zuen 20/2022 Memoria Demokratikoaren Legearen aginduarekin, zeinak 2.3 artikuluan ezartzen baitu “Espainiako Estatuko lege guztiak, Amnistiari buruzko urriaren 15eko 46/1977 Legea barne, ohiko eta ohiturazko Nazioarteko Zuzenbidearen arabera interpretatu eta aplikatuko dira, eta, bereziki, Nazioarteko Zuzenbide Humanitarioaren arabera, zeinaren arabera gerra krimenak, gizateriaren aurkako krimenak, genozidiokoak eta torturakoak preskribaezinak eta amnistiaezinak baitira”.

Beraz, Donostiako epaitegiak Memoria Demokratikoaren Legearen bidetik jotzen zuen, familiaren eskaera onartuz eta Letamendiri egindako torturen ustezko bi erantzuleen aurkako ikerketa irekiz. Horretarako, bi polizia frankistak identifikatzeko beharrezko izapideak egiteko eskatu zion Polizia Judizialeko Probintzia Brigadari. Brigada hori Espainiako Poliziaren Gipuzkoako Polizia-etxearen mendekoa da, eta epaitegiari jakinarazten zion ezen, poliziaren datu-baseetan egindako kontsulten arabera, Fernando Escudero Arcocha “Erregistroan 2013/05/07an inskribatu zenean hil zen”. José Nogues Recoori dagokionez, polizia-txostenak adierazten du ezin duela bere filiazioa besterik zehaztu, “ez baitago informazio gehiago”.

Identifikazio-eginbide horien aurrean, epaileak uste du, lehen errudunaren heriotza egiaztatu eta bigarrenarena “aurresuposatu” ondoren, “erantzukizun kriminala azkentzeko kausa” dela, Zigor Kodearen 130.1.1 artikuluan xedatutakoaren arabera, eta, beraz, auzia libreki largestea eta 2025eko martxoaren 5eko auto bidez jarduketak artxibatzea erabaki du.

AURREKARI GARRANTZITSUA

GEBehatokian uste dugu mugarri bat dela epaitegiak arrakala bat ireki izana epaitegietako bunker negazionistan, eta, Amnistia Legean oinarritu gabe, Txomin Letamendi EAJko militantea torturatzen eta hiltzen saiatu zirenei eta haien erantzukizunei buruzko ikerketa hastea. Are gehiago, auto horren bigarren aurrekariaren garrantzia azpimarratu nahi dugu; izan ere, epailearen ustez, “eginbideak egin dira egitateen izaera eta inguruabarrak zehazteko”.

Hori egiteari uko egin dioten dozenaka epairen ondoren, lehen kasu bat dugu, non motu proprio epaitegi batek ikerketak egitea eskatzen duen, eta arrakala horrek beste kereila batzuetarako aurrerapenari hasiera eman beharko lioke, are gehiago erasotzaileak ezagunak diren kasuetan, hala nola Mikel Lejarza “El Lobo”-ren edo, gertakari berriagoekin lotuta, Jose Barrionuevoren aurkakoetan.

Donostiako Instrukzioko 5 zenbakiko Epaitegiko epaileak bide penala artxibatzea erabaki du, baina, gainera, Prozedura Kriminalaren Legearen 115. artikulura jotzeko aukera aipatu du, honela: “delitu orotatik sortzen den akzio penala errudunaren heriotzak iraungitzen duela zehazten du, baina kasu honetan bere oinordeko eta kausadunen aurkako akzio zibilak irauten duela zehaztuz, jurisdikzioaren aurrean eta arlo zibilaren bidez soilik egikaritu ahal izango dena”.

Largespen-autoaren aurrean helegite penala aurkezteko aukera aztertu ondoren, baita indarrean dagoen ekintza zibilaren aukera ere, GEBehatokiak eta familiak atzera egitea erabaki dute. Azpimarratu nahi dugu biktimei ez diela mendeku edo errebantxa jarrera batek mugiarazten, are gutxiago torturatzaile frankisten senideen aurka. Aldiz, oso positibotzat jotzen dugu Epaitegiak egindako ikerketa eta beste kasu batzuetarako irekitako aurrekaria.

URRATS BERRIAK

Biktimekin dugun konpromisoa egia, justizia eta erreparaziorako eskubidean bide posible guztiak urratu eta agortzea da.
Ondorioz, Txomin Letamendik zein Frankismoaren eta Estatuaren errepresioaren beste biktima batzuek merezi duten errekonozimendu eta erreparazio instituzionala bilatzen jarraitzen dugu.

Euskadiko Memoria Historiko eta Demokratikoaren 9/2023 Legeak, irailaren 28koak, errekonozimendu eta erreparazio mekanismo bat1 aurreikusten du, eta Imanol Pradales lehendakariak erabili du lehen aldiz, frankistek fusilatu zuten Alfredo Espinosa Orive Sailburua a egin berri aitortzeko den ekitaldian. Horretarako, joan den apirilaren 7an María Jesús San José Justizia eta Giza Eskubideetako sailburuari eskatu genion Txomin Letamendiren kasua frankismoaren biktima gisa aurkeztu ahal izateko beharrezko administrazio-mekanismoa aktibatzeko eta dagokion aitorpen ofiziala egiteko.

Espero dugu, epe laburrean, mekanismo hori gaitu ahal izatea frankismoaren biktima guztientzat eta, datorren abenduaren 20an Txomin Letamendiren heriotzaren 75. urteurrenaren harira, EAJko militantea den frankismoaren aurkako erresistente honek legez merezi duen erreparazioa lortzea.