Basque Observatory of Human Rights
Pokopandegi bidea 9-2°
20018 Donostia
Euskal Herria - Basque Country
Tortura, Sekretu Ofizialen Legea eta 1977ko Amnistia Legea izan ziren eztabaidagai nagusiak
Aste honetan, Nazio Batuen Giza Eskubideen Batzordearen 144. bilkura-aldia egin da Genevan (Suitza). Bertan, Espainiako erreinua aztertu da, Giza Eskubideen Itun Unibertsalean oinarrituta Espainiak hartutako betebeharrak betetzeari dagokionez. Aurreko azterketa 2015ean egin zen; beraz, oso hitzordu garrantzitsua zen, eta Batzordeak hainbat galdera prestatu zituen Espainiako Ordezkaritzak erantzun zitzan.
Komiteko kideek, kide aditu eta independenteek, galderak egin dizkiote Espainiako delegazio ugariari, estatuak berak helarazitako txostenean oinarrituta eta, batez ere, gizarte zibilak emandako txostenak kontuan hartuta.
Horietako bat, Giza Eskubideen Behatokiaren -GEBehatokia- txostena (erantsita), bi gai nagusi dituena: tortura eta memoria.
Iratxe Urizar GEBehatokiko abokatuak azterketako saioetan parte hartu du.
Azterketa Espainiako Estatuari
Bi gai horiek – tortura eta memoria- luze eta zabal jaso dituzte Batzordeko kideek, eta oso modu zuzenean galdetu diote Espainiako Estatuari torturaren edo Sekretu Ofizialen Legearen edo 1977ko Amnistiaren legearen inguruan, besteak beste.
Iratxe Urizarrek jaso duen bezala, KREIren txostenak jasotako tortura kasu ugarien gaiak jarraitzen du, 2023an Nazio Batuen Torturaren Aurkako Komiteari egin zion bezala, Komiteko kideen atentzioa deituz, Estatuak ez duela ekintzarik egin errealitate larri eta ugari horren aurrean.
Hain zuzen ere, Komiteko kide K. Teraya jaunak GEBehatokiaren txostenean jasotakoari heldu dio. Alde batetik, bere harridura adierazi du KREIk Istanbulgo Protokoloari jarraituz jasotako 5.379 kasuengatik prozedurarik hasi ez zelako, eta azpimarratu du Espainiako ordezkaritzak argitu behar zuela, gizarte zibilak adierazi bezala, tortura-delituen preskripzioa ez ote zen indargabetu. Zuzenean interpelatzen zuen: “Zergatik ez dator bat nazioarteko araudiarekin eta zergatik ez da preskribaezina? Zergatik ez da hala ? Zer oztopo daude preskripzio hori kentzeko? ”
Tortura-delituaren preskripzioaren gaia izan da helarazitako galderetako batzuen ardatza. GEBehatokiak atariko txostenean jasotzen zuen bezala, atxiloketa inkomunikatua ahalbidetzen duen artikulua indargabetzeko beharra, tortura erabiltzeko premisa, Batzordeko hainbat kidek eskatu dute. Quezada Jaunak ere esku hartzen zuen zentzu horretan, “Zein da atxiloketa inkomunikatu mota hau mantentzeko beharra? Zein da bere oinarria?”
Eztabaidetako beste gai nagusi bat izan da Batzordeak behin eta berriz eskatu izana (Espainiako ordezkaritza ez baita oso esplizitua izan erantzunetan) Espainiak bere barne-mailan nazioarteko ebazpenen ezarpen-maila zenbatekoa den jakiteko. Derrigorreko Desagertzeen Lantaldearen ebazpenez ari zen (gogora dezagun talde honek Naparra kasuari emandako aitortza), edo Torturaren Aurkako Batzordeaz (2023ko azterketaz gain, non beste gomendio batzuen artean, 5379 tortura kasuren ikerketa ofizioz hasteko eskatzen zen, edo Raúl Fuentes Villotari buruzko kasu berriena, zeinari buruz gaur egun ez dakigun inolako urratsik egin denik).
Komitea kezka agertu du, Quezada jauna eta Tigroudja andrea adituek behin eta berriz egindako zenbait galderaren bidez, nazioarteko ebazpenen benetako inplementazioari buruz. H. Tigroudja andreak galdetu zuen, halaber, Arartekoaren aginduaren eraginkortasunaz, haren ebazpenen balio juridikoaz eta aplikazio-indizeaz, eta ea agintaritzako agenteek indarra gehiegi erabiltzeagatiko salaketak edo tortura-salaketak haren agintaldiaren parte diren. Behin eta berriz zioten ez zutela Espainiako arau-esparruari buruzko argibiderik behar, aplikatzeko eta interpretatzeko modua baizik. Aditu horrek Batzordearen harridura ere helarazi zuen, 1977ko Amnistia Legea ez zela indargabetu egiaztatu baitzuen, Francoren diktadurako biktimei justiziarako sarbidea galarazten baitzien eta ez baitzuen bermatzen familiek egia jakiteko duten eskubidea. Harridura handia agertu zuen Arartekoak gai honetan jarrerarik hartzen ez duela ikustean, ezta gai honi buruz ezer esaten ere. Elkarteek helarazitakoa jasota, bere kezka helarazi zuen, Memoria Legean jasotakoak Amnistia Legearen oztopoarekin topo egiten zuelako. Quezada jaunak ere berariaz aipatu zuen Galindo, Vaquero, Dorado eta Bayori dominak kendu ez izana.
Azken ondorioen txostena, uztailaren erdialdean
Uztailaren erdialdera argitaratuko den txostenaren azken oharren zain, GEBehatokiak espazio horietan egiten den lan diskretuaren eta «korridoreko» lanaren garrantzia azpimarratu nahi du, Nazio Batuen giza eskubideen defentsarako mekanismoen existentzia bera arriskuan baitago Europako estatuek eta Trumpen administrazioak aplikatutako politika berrien ondorioz, haien ekarpenak nabarmen murriztu baitira.
Amaitzeko, gure txostenean jasotako gomendioak errepikatu nahi ditugu:
1.- Nazioarteko konpromisoei kasu eginez, behartzen baitute, Espainiako gobernuak Torturaren Aurkako Batzordeak 5.379 tortura kasu jasotzen dituen txostenari buruz eskatutako ikerketa egokiak egin behar ditu, eta ikerketa horien emaitza Komiteari helarazi behar dio.
2.- 16/2019 Legearen eta 12/2016 Legearen emaitza izan diren legegintzako ekimen autonomikoei jarraituz, Estatuak ere, eta are gehiago erasotzaile goren gisa, Estatuaren indarkeriaren biktimak aitortzeko legegintzako ekimenak hartu behar ditu.
3.- Espainiako Prozedura Kriminalaren Legearen 509. artikulua indargabetzea, atxiloketa inkomunikatua ahalbidetzen duena. Atxiloketa mota hori askotan kritikatu dute giza eskubideen defentsarako erakunde eta organismoek, baina, horrez gain, agerian geratu da atxiloketaren praktikak lotura estua duela torturarekin eta atxilotuen aurkako tratu txarrekin. Ez errepikatzeko printzipioari erantzungo lioke.
4.- Memoria Demokratikoari buruzko 20/2022 Legeak ezarritako betebeharrei jarraikiz, ikertu gizateriaren aurkako delitua diren exekuzio estrajudizialen, nahitaezko desagertzeen eta torturaren kasuak. Bereziki, 1978 baino lehenagoko tortura-salaketen kasu guztiak.
5.- Berrikusi egin behar dira tortura-ekintzen bidez lortutako frogen gainean oinarritutako espetxe-zigorrak betetzen jarraitzen duten dozenaka pertsonen zigorrak.
6.- Estatu terrorismoaren apologia eragotzi behar da. Erasotzaileek duten zigorgabetasunarekin amaitzea eta Estatuak egindako giza eskubideen urraketen legitimazio publikoa bertan behera uztea.
7.- Eskatzea tortura-delituaren preskribaezintasuna berariaz jaso dadila nazioarteko betebehar eta konpromiso gisa, estatuek nahitaez bete beharrekoa izan dadin.