Basque Observatory of Human Rights
Pokopandegi bidea 9-2°
20018 Donostia
Euskal Herria - Basque Country
Eskandalua da epaileek eta fiskalek ofizioz jardun ez izana epai bidez ezarritako gertaerak ikertzeko, beren aurpegirik negazionistena erakutsiz.
Brunete judizialak torturaren zigorgabetasuna bermatu nahi du.
GEBehatokitik -Euskal Herriko Giza Eskubideen Behatokia- jakinarazi nahi dugu Iratxe Sorzabalek bere atxiloketan, galdeketetan eta torturan parte hartu zuten guardia zibilen aurkako tortura kasua berrirekitzea eskatzea erabaki duela.
Gogoratu behar dugu Espainiako Auzitegi Nazionaleko Zigor Salako Bigarren Sekzioak absoluzio- epaia eman zuela, hain zuzen ere, «akusatuari tratu ankerrak eman zizkiotela atxilotu zutenean, 2001eko martxoan», Guardia Zibilak atxilotu zuenean. Gainera, uste du bere lekukotza «erabat deuseza» dela, «akusatuaren oinarrizko eskubideak urratuz lortu baita (BJLOko 1.1 artikulua), atxiloketan jasandako tratu txarren (elektrodoen aplikazioa) ondorio baita, eta haien helburua zen akusatuak adierazi bezala deklaratzea, eta ez dago errugabetasun-presuntzioa suntsitzen duen beste frogarik».
Zuhurtziazko denbora bat itxaron dugu, bi arrazoirengatik:
- – Joan den maiatzaren 10ean prentsaurrekoan aurreratu genuen bezala, Sorzabalen atxiloketan, galdeketetan eta torturan parte hartu zuten guardia zibilen aurkako salaketa aurkeztearen aukerak eta eraginkortasuna ebaluatu.
- – Epaileen eta fiskalen erreakzioa behatzea. Gure ustez, ofizioz jardun beharko zuketen epai bidez ezarritako egitateak ikertzeko, edo lekukotza atera beharko zuketen, bere burua eskuduntzat jotzen duen auzitegiak egin dezan.
Eskandalu bat da hain esplizitua den delitu-determinazio baten aurrean aipatutzat jo ez izana. Hori dela eta, GEBehatokiak erabaki du Iratxe Sorzabali laguntzea Auzitegi Nazionaleko 13. epaitegian berriro irekitzeko eskaeran, 2001ean artxibatu baitzuen kasua, ia ikerketarik egin gabe.
• Gogoan izan behar dugu izan dituen hiru epaiketetatik bitan absolbitu dutela Sorzabal, Estatuak bide guztietatik esleitu nahi izan dizkion gertakarien gainean egia inposatuz. Argigarria da, gainera, tortura Estatu tresna sistematiko gisa erabiltzen dela egiaztatzea, kondena gogorrak oinarri dituzten autoinkulpazioak abiarazteko.
Egi honek bidea egiten ari da, poliki-poliki, eta epai hau horren erakusle argia da. Auzitegi Nazionalak, urte luzetan zehar tortura onartuta lan egin duen salbuespenezko epaitegi antiterroristak, ebidentziaren aurrean makurtu beharra du.
Tortura, existitzen da. Iratxe Sorzabal torturatua izan zen. Baina orduan, badago galdetu beharreko zerbait: Nortzuk izan ziren torturatzaileak? Non dira elektrodoak aplikatu zioten horiek? Non, sexualki erasotu zutenak? Hilko zutela mehatxatu zutenak? Non daude egitate hauen egileak? Ezin ahaztu dezakegu tortura ez dela delitua bakarrik, nazioarteko legedian gizartearen aurkako krimen bezala tipifikatuta dago. Non daude? Nortzuk dira?
Azpimarratu nahi dugu, gainera, Iratxe Sorzabalen kasuan, hamarnaka emakumeren kasuan bezala, tratu iraingarri baten astungarria jasan duela emakume izateagatik. Egoitza judizialean eman zuen lekukotasuna argia izan zen: «Guardia zibilak gizonezkoak ziren denak. Ni haientzat ez nintzen ez pertsona ez militantea, ni haientzat ‘puta zorra’ bat nintzen eta kito. Autoan txanoa eta elektrodoak jartzen zizkidaten bitartean, gainera, denen artean sobra egiten zidaten. Eta Madrilen osorik biluztu ninduten.»
Sistema patriarkala eta misoginia nonahi agertu dira euskal gatazkaren esparruan atxilotutako emakumeei inkomunikazio aldietan pairatutako tormentuetan: galdeketak biluztasun osoan egonda, ukituak, bortxaketak, tortura psikologikoak, sexu erasoen mehatxuak, isekak eta irainak… etengabeko jarduera-eredu izan dira torturetan, 12/2016 Legea aplikatuz egiten ari den balorazio batzordea argitara ekartzen ari den bezala.
Irekitzeko eskaera honek hiru oinarri ditu:
- – Bigarren Salaren epaian bertan, 2001ean gauzatu baziren ere, Auzitegi Nazionalaren jardueren oinarrian egon diren gertakari batzuei buruzkoan, eta horrek preskripzio epeak hautsi beharko lituzke.
- – Nazio Batuen Torturaren Aurkako Batzordeak 2025eko apirilaren 22an hartu berri duen erabakian, Raul Fuentes Villota kasuan, tortura kasuak judizialki ez ikertzeko preskripzioa ezin dela argudiatu ezarriz. Torturaren ondorioak iraunkorrak direla uste du, eta, beraz, eragin zituen delitua ere etengabea da. Ebazpen hori Nazio Batuen Giza Eskubideen Batzordeak berretsi du geroago, Espainiako Erresumari buruzko zazpigarren aldizkako txostenean, 2025eko uztailaren 18koan.
- – Brunete judizialaren erreakzioan, Auzitegi Nazionaleko Zigor Salako Bigarren Sekzioaren epaiari ere helegitea jarri baitio, torturaren inpunitatea bermatzeko bere makinaria negazionista guztia martxan jarriz. Epaileek, fiskalek eta auzitegiko medikuek uko egiten diote torturatuei begietara begiratzeari, eta, gainera, egiaren alde egin nahi izan dutenei baimena kentzen diete.
Onartezina da Estatuak honen aurrean ez erreakzionatzea. Epaile eta fiskalek ezin dute entzungor jarraitu torturaren eta tratu txarren praktikaren konstatazioaren aurrean. Onartezina da, Sorzabalen aurkako torturak egiaztatuak izan direnean, epaitegi penal baten aldetik, inpunitate edo zigorgabetasunaren beloa zabaltzea eta zigor-arloko epaitegien aldetik ikerketa sakonik ez zabaltzea. Ez litzateke ulergarria izango.
Espainiako epaitegiek erreakzionatzen ez badute, nazioarteko bideari ekingo dio GEBehatokiak. Iratxe Sorzabalek jasandako oinazeak egia eta justizia osoa izan arte aukera guztiak agortzeko prest gaude, tartean, noski, akusazioa ireki eta hala behar bada, egileen zigortzea bilatu.