IZAERA INSTITUZIONALEKO AITORPEN PERTSONALIZATUAK TXOMIN LETAMENDIRENTZAT, ONDARROAN ETA BILBON

Abenduaren 19an (ostiralean) eta 22an (astelehenean) omenaldi bana jasoko du Ondarroan eta Bilbon.

75 urte bete dira Txomin Letamendi Madrilen hil zenetik, torturek eta espetxeratzeak eragindako narriadura fisiko eta psikikoaren ondorioz.

Datorren larunbatean, abenduak 20, 75 urte beteko dira Txomin Letamendi militante abertzalea Madrilen hil zenetik, bere anaiaren etxean, galdeketetan jasandako torturek eta Guadalajaran pairatutako espetzeratzeak eragindako narriadura fisiko eta psikikoaren ondorioz. 

Gaur iragarri nahi dugu, GEBehatokiak -Euskal Herriko Giza Eskubideen Behatokia- eskatuta, Eusko Jaurlaritzak, Gogora Institutuaren bidez, izaera instituzionaleko aitorpen pertsonalizatua eman duela, bere ohorea eta gogobetetze moral zuzena birgaitzeko. Eskaera horrek EAJ-PNVren babesa izan zuen, alderdi horretako militantea baitzen. 

Aitorpen hori Euskadiko Memoria Historiko eta Demokratikoari buruzko irailaren 28ko 9/2023 Legean oinarrituta egiten da, zeinak eskubide hori arautzen baitu. Zehaztu nahi dugu, oraindik arautu ez den arren, prozedura horrekin Imanol Pradales lehendakariak joan den apirilaren 1ean egin ziola aitorpena lehen Eusko Jaurlaritzako sailburu Alfredo Espinosa Oriveri, gure erakundeak ere hala eskatuta.

Hori dela eta, Ondarroako (ostirala, hilak 19) eta Bilboko (Bizkaiko Foru Aldundiarekin eta Gogora Institutuarekin batera) udalek aitortza- eta erreparazio-ekitaldi bana antolatu dute astelehenean, hilak 22.

Gainera, jakinarazi nahi dugu joan den ekainean abian jarri genuen bigarren ekimen batek bere bidea egiten jarraitzen duela. Memoria Demokratikoaren 20/2022 Legeak gaitutako “Borondatezko jurisdikzioan” oinarrituta aitortza judiziala egitea. Prozesu horrek ez dakar jada delitugileen jazarpen penala, egitateen ziurtagiri judiziala baizik. Tortura, espetxeko asistentzia galtzea eta, azkenik, heriotza bezalako gertaerak, eztabaidarik sortzen ez dutenak, inork zalantzan jartzen ez dituenak, baina epaitegi batek behin betiko berrestea eskatzen dutenak. 

Gogorarazi nahi dugu bi ekimenen aurretik kereila aurkeztu genuela, 20/2022 Memoria Demokratikoaren Legearen babespean, zeinak 2.3 artikuluan ezartzen baitu “gerra krimenak, gizateriaren aurkako krimenak, genozidioa eta tortura preskribaezinak eta amnistiaezinak” direla. Donostiako Instrukzioko 5 zenbakiko Epaitegiak tramitera onartu zuen kereila hori.

Epaileak, Fernando Escuderoren heriotza ezarriz eta José Nogues Recoorena “sumatuz”, galdeketetan parte hartu zuten polizia frankistena, “erantzukizun kriminala azkentzeko kausatzat” jotzen zuen.

Bere garaian, GEBehatokian mugarritzat jo genuen epaitegietako bunker negazionistan arrakala bat irekitzea eta, Amnistia Legean oinarritu gabe, militante abertzalearen torturan eta heriotzan izan zituzten erantzukizunak eta egileak ikertzen hastea. Era berean, auto horren bigarren aurrekariaren garrantzia adierazi genuen; izan ere, epailearen ustez, “eginbideak egin dira egitateen izaera eta inguruabarrak zehazteko”. Hildako erasotzaileentzat egin ahal izan bazen, ez dago inolako eragozpenik gizateriaren aurkako delitu bizien egileei aplikatzeko.

Kirmen Uriberen “Elkarrekin esnatzeko ordua” eleberriaren, Asier Altuna zuzendariaren “Karmele” filmaren eta familiaren eta erakundeen iraunkortasunaren ondorioz nahiko ezaguna den kasua bada ere, gaur egun, GEBehatokian, arreta jarri nahi dugu errepresioak bereziki kolpatu duen familia baten kasuan -Letamendi-Urresti-.

1936tik 1985era arte errepresaliatutako familia

Txomin Letamendi Murua Bilbon jaio zen 1901ean, eta hainbat bandatan eta Bilboko Orkestra Sinfonikoan garatu zuen musikari ibilbidea. Gerra Zibilean gudarien komandantea izan zen eta Bizkaiko hiriburua erori zenean Parisera erbesteratu behar izan zuen. Han ezagutu zuen Karmele Urresti ondarrutarra, erizaina eta Eresoinka abesbatzako kidea, eta, naziak Parisera sartu ondoren, Venezuelara erbesteratu zen. Hiru urte geroago, eta Agirre lehendakariaren berariazko eskaera baten ondoren, Euskal Herrira itzuli ziren Informazio Zerbitzuetan lanean jarraitzeko, frankismoaren aurkako erresistentzian integratuz.

Atxilotu eta gero gerra-kontseilua egin zioten, eta bost urteko kondena ezarri, matxinadarako konspirazio-delitua egotzita. Guadalajarako espetxean izan zuen narriadura fisiko eta psikikoak azkartu egin zuen bere askatasuna, eta hondatze horren ondorioz hil egin zen bi hilabete geroago, 1950eko abenduaren 20an, Madrilen, non bere anaia Juanen zaintzapean baitzegoen.

Karmele Urresti Iturrioz Ondarroan jaio zen 1916an, baina oso gazterik Bilbora joan zen, eta Basurtuko ospitalean hasi zen lanean. Ondoren, Valladolidera joan zen, eta erizaintzako ikasketak egin zituen. Gerraren hasierak Valladoliden harrapatu zuen, baina berehala itzuli zen Ondarroara.

Erbesteratu egin behar izan zuen, eta Eresoinka Eusko Jaurlaritzako abesbatzako kide izan zen. Hari esker ezagutu zuen gerora bere senarra izan zena, Txomin Letamendi Murua gudarien kapitaina. Senarra hil ondoren, Karmele Urrestik erbestetik Venezuelarako bidea hartu zuen berriro, eta ez zen Ondarroara itzuli 1975era arte.

Ezkontzaz gain, haren familiak errepresio handia jasan zuen:

Joseba Andoni Urresti Iturrioz. 1936ko ekainean apaiztu zen. Amalloako parrokian (Markina-Xemein) apaiz ekonomoa izan zen. Bilbo erori ondoren, Baionan babestu zen, gero Belgikara igaro zen eta, azkenik, Angelun finkatu zen. Herri honetan eta «Jacques» izenpean, Comète sarearen lotura izan zen.

Josu Urresti Iturrioz. Hainbat espetxetan atxilotu eta espetxeratu zuten, eta 1940ko ekainaren 24an aske geratu zen, lau urteko espetxealdiaren ondoren. Familia (bere ama Karmen Iturrioz eta zazpi alabetako lau) erbesteratu egin zuten 1937ko otsaila eta 1940ko urria bitartean.

“Erantzukizun politikoen auzitegiak” ondasunak kendu zizkien: tailerra, bi ontziak – Antzosolo eta Jontxu- eta bere jabetzako bi etxebizitzak. Baina horrekin pozik ez, epaitegi berak bere 631/41 espedientean 1940ko uztailaren 26an bere ama, Karmen Iturrioz Uranga, 15 urteko deserriratzera kondenatu zuen “Euskal Probintzietatik”, 15 urteko desgaikuntza maistra bezala eta 75.000 pezetako isuna.

Gainera, gerraostearen ondoren, familia bereziki jazarria izan zen 20 urte luzez (1964 eta 1985 bitartean), eta guztira hamar atxiloketa eta espetxeratze jasan zituen zazpi aldiz:

Gaizka Urresti Iturrioz. Zazpi aldiz atxilotu zuten (bi aldiz 1964an eta behin 1966, 1973, 1975, 1977 eta 1985ean). Askotan torturatu zuten, eta lautan espetxeratu (1964,

1966, 1975 eta 1977).

Patxi Letamendi Urresti. 1969an atxilotu eta espetxeratu zuten.

Txomin Letamendi Urresti. Bi aldiz atxilotu zuten (1969 eta 1975) eta bietan espetxeratu.

Kontuan hartu beharrekoak:

Letamendi-Urresti familiaren kasua Estatuko biktimek jasandako sufrimenduaren kasu paradigmatikoa da: gerra, gosea, erbestea, espoliazioa, jazarpena, erbestea, atxiloketak, torturak, gizateriaren aurkako krimena, espetxeratzeak, espetxearen ondorioak barne, oinarrizko eskubideen urraketaren agente gisa.

Estatuaren ankerkeriak ez zuen mugarik izan familia horrekin, eta gerratik, gerraostetik, frankismo garaitik, tardofrankismo deiturikotik, demokrazia garaira arteko jarraitutasun- ildo argia marrazten du. Kasu hori ez da isolatua, dozenaka euskal familia ordezkatzen baititu.

Baina, gainera, agerian uzten du biktima horien sufrimendua lege-babes desberdinarekin kategorizatzearen zentzugabekeria (memoria historikoaren legeak, Estatuaren Biktimen 12/2016 Legea, baita GALen biktimentzako terrorismoaren biktimen Legea ere…), hainbat aldi ezarrita (oraindik babesik gabe uzten ditu 1999. urtetik gaur egunera bitarteko biktimak) eta hainbat eskubide eta lege-ondorio aitortuta.

Ildo horretan, premiazkotzat eta beharrezkotzat jotzen dugu lege berriek egun ezarritako denbora-mugak gainditzea eta Estatuaren biktimak eskubideetan berdintzea, egungo tratamendu asimetrikoa gaindituz.

Lehen urrats garrantzitsu horren ondoren, GEBehatokian emaztearen, hiru anai-arreben eta bi seme-alaben babesa eskatzeko aukerak aztertuko ditugu, lege desberdinen esparruan.